Касе аз имрузиён дақиқан намедонист, ки деҳа чун нигину мӯҳраи чашмӣ аз кай дар гардани ин кӯҳи устувору сангӣ овезон аст. Баъзан ба назар мерасид, ки ин деҳа аз ёди мардумони водиҳо ва таҳдаштҳо рафтааст. Мардумони ин деҳа сарватдор ҳам ки набуданд, меҳмондор буданд ва ҳам одамшинос низ. Зеро роҳи гузари корвонҳо хоҳу нохоҳ аз дили ин деҳа мегузашт ва онҳо на ҳамеша аз тоҷирону хайрхоҳону сафаракиҳои безарар иборат буд. Чӣ касеву хасе тӯли мавҷудияти ин деҳа омаду рафт, омаду нарафт ва омаду гирифту бурд ҳам вақтрову ҳам доштаҳоро ва ҳам ҳатто обурӯрову ғурурро аз баъзеҳо. Чӣ ошноҳое, ки дар ин радду бадалҳо бегона шуд ва чӣ бегонаҳо, ки бегонатар гаштанд…
Худованд барои ин деҳа ин қадар лутф арзонӣ доштаву меҳр варзида буд, ки мегуфтӣ офтобро супориш дода, ки ҳамешагӣ дида аз дидаи деҳ наканад ва гӯё шамол вазифадор буд, ки накҳату гарди ҳазору як гулу растаниро рост аз дили гул то машоми мардумон бибарад. Шояд фақат аз бомҳои ҳамин деҳа даст ба нӯги кафши пойи ситораҳо мерасид, шояд паррандаҳо фақат аз шохсору ҷангалистони ҳамин деҳа, ки сол аз дувоздаҳ моҳ гулрезу пурбору сабз буд, ба ҳеҷ куҷо кӯч намебастанд, шояд маҳтоб ҳар шаб ба обҳои чашмаву руди ин деҳа шакар мерехт, ки чунин ширину хушмазза буданд…
Ҳамааш баъди он сар шуд, ки чанд касе, ки барояшон шояд фазои деҳаро танг нишон доданд, сар аз гиребони деҳ берун кардаву ҷойҳои дигарро диданд ва касони дигарро шинохтанд. Ва ҳам дар ин миён абру обу борон чанд карат харобӣ оварду миёни мардуми деҳа фосила гузошт. Ва баъди ин гӯё мардум сангҳоеро, диданд, ки мисли кулоҳи пешонӣ ва болои сари деҳа гоҳ сарнишебу гоҳ рӯ боло меистоданд. Мору каждумҳои ҷангалистони анбуҳро, ки аҷдодони гузаштаашон то ин замон бепарво дарунаш хоб буд, ин мардуми акнун гӯё нав дида буданд. Мору каждумҳои бодовардаро…
Ноумедӣ бад ин ҳад умеди мардумро кушта буд, ки онҳо бо сар ба хок овардани сафедорони сар ба афлоки канори роҳҳову гирди заминҳо гӯё қасдашро аз қисмат меситониданд, бо баҳонаи вазнинӣ ва дурии роҳи сафари иҷбориашон аввалтару муқаддамтар ҳамон молу ашёеро, мисли гаҳвораҳои холиву китобу дастнависҳои рӯйи пусту коғаз мешикастанду нобуд мекарданд, ки як вақт муқаддасу соҳибэҳтиром буду болои тоқҳо…Боғу роғ дар чанд мавсими ҳангомаву овозаҳои дурӯғин бесоҳибу даркушода гашту сари баланду сабзи ниҳолу дарахтон пасту ҳаму хушку холӣ…
Фақат вақти поин шудани мардум аз роҳҳои риштаву душворгузари деҳа эҳсос мешуд, ки мардумеро, ки то ҳамин вақт одамияту инсонияти воло муттаҳид месохт, акнун чанд умумият ва ягонагии дигаре, чун забону қавну маҳал ҷудо кардааст. Ва акнун дар ҳиҷрату гурезу кӯчидан ҳам гуруҳҳо аз мардумони як деҳа гӯё ба таври худкор ба худиву бегона тақсим шуда буданд…
Вақте аз дур менамуд, ки деҳа холии холист, вақте ҳама бад ин бовар буданд, ки имрӯз ё шаби дигар деҳа зери поракӯҳи рӯ ба рӯ хоҳад монд, вақте дар роҳҳои хокии ин деҳ мисли рӯйи дилҳои мардумони соҳибдил акнун рӯйи ҳам пайи пойи чандин раҳгузари гӯё «бе гунаҳ ва ободкор» нақш баста буд, вақте соҳибони гап ва гаправони содаву чорагарони бечора аз ин деҳа пештар ва бехабар аз дигарон рафтанд, гулханҳои ҳанӯз рӯшан, равзанҳои ҳанӯз кушода, шамъҳои ҳанӯз фурӯзон, чашмаҳои ҳанӯз соф ва нигоҳҳои ҳанӯз гарм дар пушти торикиҳо, дар умқи дараҳо, дар қалбҳои бедор бо ёди он деҳи як вақт ободу сабзу зебо ва дар он сӯйи тасаввурҳо ва хотироти ширин боқӣ монда буд…
Пушти ҳар девори ин деҳа нафаси касе эҳсос мешавад, пушти ҳар чанораш як сареву як тане омодаи қурбонӣ панаҳ бурдааст, ҷангалистони ин деҳ ҳанӯз пур аз шеру паланг аст… Мисли хонаҳои аз деҳ дури дури бегона, ки пури хоҳаракони акнун хонашин асту ғамдору аламзада. Бораи гӯри қаҳрамонҳо дар пуштаҳову ҳавлиҳои сокити ин деҳа акнун дар роҳи бозгашти сокинони муқимӣ ва таҳҷойӣ паноҳгоҳу сангар хоҳад буд. Чун ин мардум ҳам аз хоки муқаддасаш ҳоло дур нарафтааст ва ҳам ҳамеша ба суроғи деҳаву замину мулки падариаш баргаштааст ва ин мардум то ҷасоратдор аст, ғолиб аст, то бо нангу ор аст, зинда аст, «то забон дорад, ватандор аст, то забондор аст, бисёр аст…»
_______________________________________________________________________________________________________
کسی از امروزیان دقیقاً نمی‌دانیست ، که دیهه چون نگین و مهره چشمی از کی در گردن این کوه استوار و سنگی آویزان است . بعضاً به نظر می‌رسید ، که این دیهه از یاد مردمان وادی‌ها و ته‌دشت‌ها رفته‌است . مردمان این دیهه ثروتدار هم که نبودند ، مهماندار بودند و هم آدم‌شناس نیز . زیرا راه گذر کاروان‌ها خواه و نا‌خواه از دل این دیهه می‌گذشت و آن‌ها نه همیشه از تاجران و خیرخواهیان و سفرکی‌های بی‌ضرر عبارت بود . چی کسی و خسی طول موجودیت این دیهه آمد و رفت ، آمد و نرفت و آمد و گرفت و برد هم وقت‌اورا و هم داشته‌ها را و هم حتی ابرورا و غرور را از بعضی‌ها . چی آشنا‌هایی ، که در این ردّ و بدل‌ها بیگانه شد و چی بیگانه‌ها ، که بیگانه‌تر گشتند . . .
خداوند برای این دیهه این قدر لطف ارزانی داشته و مهر ورزیده بود ، که می‌گفتی آفتاب را سپارش داده ، که همیشگی دیده از دیده ده نکند و گو‌یا شمال وظیفه‌دار بود ، که نکهت و گرد هزار و یک گل و رستنی را راست از دل گل تا مشام مردمان بو‌برد . شاید فقط از بام‌های همین دیهه دست به اون‌گو کفش پای ستاره‌ها می‌رسید ، شاید پررنده‌ها فقط از شاخسار و جنگلستان همین دیهه ، که سال از دوازده ماه گلریز و پربار و سبز بود ، به هیچ کجا کوچ نمی‌بستند ، شاید مهتاب هر شب به آب‌های چشمه و رود این دیهه شک‌ار می‌ریخت ، که چنین شیرین و خوشمزه بودند . . .
همه‌اش بعد آن سر شد ، که چند کسی ، که برایشان شاید فضای دیهه را تنگ نشان دادند ، سر از گریبان ده بیرون کرده و جای دیگر را دیدند و کسان دیگر را شناختند . و هم در این میان ابر و آب و باران چند کرت خرابی لاغر آورد و میان مردم دیهه فاصله گذاشت . و بعد این گو‌یا مردم سنگ‌هایی را ، دیدند ، که مثل کلاه پیشانی و بالای سر دیهه گاه سرنشیب و گاه رو بالا می‌ایستادند . مار و کژدم‌های جنگلستان انبوه را ، که اجدادان گذشته‌شان تا این زمان بی‌پروا درونش خواب بود ، این مردم اکنون گو‌یا نو دیده بودند . مار و کژدم‌های باد‌آورده را . . .
ناامیدی بد این حد امید مردم را کشته بود ، که آن‌ها با سر به خاک آوردن سفی‌داران سر به افلاک کنار راه‌ها و گرد زمین‌ها گو‌یا قصدش را از قسمت میستاندند ، با بهانه وزنینی سنگین و دوری راه سفر اجبارشان اول‌تر و مقدم‌تر همان مال و اشیای را ، مثل گهواره‌های خالی و کتاب و دست‌نویس‌های روی پوست و کاغذ می‌شکستند و نابود می‌کردند ، که یک وقت مقدس و صاحب‌احترام بود و بالای طاق‌ها . . .باغ و راغ در چند موسم هنگامه و آوازه‌های دروغین بی‌صاحب و در‌گشاده گشت و سر بلند و سبز نهال و درختان پست و هم و خشک و خالی . . .
فقط وقت پائین شدن مردم از راه‌های رشته و دشوارگذر دیهه احساس می‌شد ، که مردمی را ، که تا همین وقت آدمیت و انسانیت والا متحد می‌ساخت ، اکنون چند عمومیت و یگانگی دیگری ، چون زبان و قوی‌اون و محل جدا کرده‌است . و اکنون در هجرت و گریز و کوچیدن هم گروه‌ها از مردمان یک دیهه گو‌یا به طور خودکار به خودی و بیگانه تقسیم شده بودند . . .
وقتی از دور می‌نمود ، که دیهه خالی خالیست ، وقتی همه بد این باور بودند ، که امروز یا شب دیگر دیهه زیر پاره‌کوه رو به رو خواهد ماند ، وقتی در راه‌های خاکی این ده مثل روی دل‌های مردمان صاحب‌دل اکنون روی هم پی پای چندین رهگذر گو‌یا » بی گنه و آبادکار » نقش بسته بود ، وقتی صاحب‌آن گپ و گپ‌روان ساده و چاره‌گران بیچاره از این دیهه پیش‌تر و بی‌خبر از دیگران رفتند ، گلخن‌های هنوز روشن ، روزن‌های هنوز گشاده ، شمع‌های هنوز فروزان ، چشمه‌های هنوز صاف و نگاه‌های هنوز گرم در پشت تاریکی‌ها ، در عمق دره‌ها ، در قلب‌های بیدار با یاد آن ده یک وقت آباد و سبز و زیبا و در آن سوی تصور‌ها و خاطرات شیرین باقی مانده بود . . .
پشت هر دیوار این دیهه نفس کسی احساس می‌شود ، پشت هر چنارش یک سری و یک تنی آماده قربانی پان‌اه برده‌است ، جنگلستان این ده هنوز پر از شیر و پلنگ است . . . مثل خانه‌های از ده دور دور بیگانه ، که پر خاهركان اکنون خانه‌شن است و غمدار و علیم‌زده . باره گور قهرمان‌ها در پشته‌ها و حولی‌های ساکت این دیهه اکنون در راه بازگشت ساکنان مقیمی و ته‌جایی پناهگاه و سانی‌گر خواهد بود . چون این مردم هم از خاک مقدسش حالا دور نرفته‌است و هم همیشه به سراغ دیهه و زمین و ملک پدرش برگشته‌است و این مردم تا جسارتدار است ، غالب است ، تا با ننگ و عار است ، زنده است ، » تا زبان دارد ، وطن‌دار است ، تا زباندار است ، بسیار است . . . «
Filed under: Майдони бахс ва андешарони | Tagged: Акмал Амирӣ, Афғонистон, Аҳмадшоҳ Масъуд, Омӯ, тоҷикон, тоҷикони Афғонистон, ҷанги Афғонистон |
Добавить комментарий